سەروەری دەوڵەت

سەروەری دەوڵەت

پێشەکییەکی کورتی مێژویی

زاراوەی سەروەری تاڕادەیەک بیرۆکەیەکی تازەیە و بە گەلێک بارودۆخی مێژویدا تێپەڕیوە، لە کۆندا شتێک نەبووە پێیبوترێت سەروەری دەوڵەت، ئەوەی لە رۆژگاری کۆندا باو بووە، ئەوە بووە پاشا یان حاکمی وڵات، بە تەنها خۆی مافی سەروەری هەبووەو بە ئارەزووی خۆی وڵاتی بەسەر کەسوکارو خزمە نزیکەکانی خۆیدا دابەشکردووە، خۆی بڕیاری جەنگی داوە و خۆی ئاشتی راگەیاندووە، هەمو ئەو مافەشی بە مافێکی خودایانە بۆ خۆی دادەنا. پادشا کۆنەکان، سەروەری وڵاتیان پەیوەست کردبوو بە سەروەری خۆیانەوەو لەوێشەوە پەیوەستیان کردبوو بە سەروەری یەزدانەوە، بۆیە هیچ کەسێک بۆی نەبووە باس لە سەروەری وڵات بکات و رەخنەی لێبگرێت. دواتر ئەم مافە گواستراوەتەوە بۆ کڵێسا و کڵێساش سەنەدێکی بەهێز بووە بۆ تەماع و خواستی پایا بۆ دەستبەسەراگرتنی دەسەڵات. پاشان فەرەنسییەکان لەسەدەی پانزەهەمدا تاڕادەیەک تیۆرەیەکیان سەبارەت بە سەروەری داڕشت، تێیدا بەرگرییان لە بەرژەوەندی و ویست و سەربەخۆیی دەرەکیی خۆیان دەکرد، لەبەرامبەر دەسەڵاتی کڵێساو پاپای رۆما.

لێرەوە دەرکەوتنی زاراوەی سەروەری لە قاموسی سیاسیدا، دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوەیی. ئەم زاراوەیە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوونی نەبووە، چونکە لەو رۆژگارەدا کڵێسا پێیوابووە هەمو ئەوانەی خاوەنی ئاینی مەسیحین، لەژێر سەروەری ئەودان. دوای کۆتایی هاتنی سەردەمی فیوداڵی و لەگەڵ هاتنەئارای بارودۆخێکی سیاسی تازە لە ئەوروپا، تیۆری سەروەری گەڵاڵە بوو. بیرمەندی فەرەنسی جان بۆدان یەکەم کەس بوو ساڵی 1567، لە کتێبەکەیدا (الجمهوریە) زاراوەی سەروەری بەکاریهێناوە. پێش ئەم بیرمەندە، لە ئەوروپا زاراوەی سەروەری گەلێک ناوی دیکەی هەبوو، لەوانە بۆ نموونە (دەسەڵاتی باڵا) یان (تەواوکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت)، ئەو زاراوانە لە زانستی سیاسیدا هاو واتای سەروەری دەگەیەنێت. لە دوای بەرپابوونی شۆڕشی فەرەنسی و بە دروستی لە 26 ئابی ساڵی 1789، جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ راگەیەنرا و تێیدا هاتووە سەروەری بۆ میللەتەو سەروەری قابیلی دابەشبوون نییە و ناکرێت دەستبەرداری ببین. لێرەوە دەسەڵاتی حاکم رەوایەتی خۆی لە میللەتەوە وەردەگرێت. دواتر نەتەوە یەکگرتووەکان پرنسیپی سەروەری پەسەند کردو رایگەیاند هەر دەوڵەتێک سەروەری خۆی هەیە و بۆ هیچ دەوڵەتێکی دیکە نییە دەستدرێژی بکاتە سەر سەروەری دەوڵەتانی دیکە. بەڵام ئەم پرنسیپەی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە هەندێک ساتەوەختی مێژویدا، پێشێل دەکرێت و دەوڵەت هەیە دەوڵەتی دیکە داگیر دەکات. باشترین و نزیکترین نموونە لە ئێمەوە، گرتنی دەوڵەتی کوێت بوو لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە

سەروەری چییە؟

لێرەدا یاساناسان و فوقەهاکانی یاسا، کۆمەڵێ پێناسەی جیاواز جیاوازیان بۆ سەروەری هەیە کە لە خوارەوە هەندێکیان دەخەینەڕوو

1-سەروەری بریتییە لە دەسەڵاتی باڵای دەوڵەت، بەسەر سەرجەم هاوڵاتیانی و ئەو دامودەزگایانەی لەناوەوەی هەرێمی دەوڵەتەکەدان.

2-سەروەری تەنها سەڵاحییەتێکە دراوە بە دەسەڵات بۆ بەرێوەبردنی کاروبارە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی دەوڵەت، بێ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێک لەسەرەوەی دەسەڵاتی سەروەری بێت.

3-سەروەری بریتییە لەوەی هەمو دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری سیمبولی تایبەت بە خۆی هەیە، وەک ئاڵا، دراو، دروشم، پول، سرودی نیشتیمانی، زمانێکی فەرمی...هتد

4-سەروەری بریتییە لە بنەمای چوارەم لە دروستبوونی دەوڵەتدا، سێ بنەماکەی دیکەی دەوڵەت بریتین لە میللەت، هەرێم، سیستمی سیاسی.

5-سەروەری بریتییە لەو دەسەڵاتە رەهایەی کە هیچ دەسەڵاتێکی دیکە نە لەسەرەوەی ئەوەو نە یەکسانە پێی.

6-سەروەری دەسەڵاتێکی رەسەنە و پاشکۆی هیچ دەسەڵاتێکی دیکە نییە.

7-دەسەڵاتێکی یاساییە و لەسەر بنەمای یاسا دامەزراوەو رێگە دەدات بە فەرمانڕەوایان یاسای پێویست دەربکەن.

8-دەسەڵاتێکی گشتگیرەو ئەوەی دانیشتوانی هەرێمەکەی بێت هەموان ملکەچی دەبن، تەنها دیبلۆماتکارەکان نەبێت.

9-سەروەری دەسەڵاتێکی هەمیشەییە و بە نەمانی دەسەڵاتداران و فەرمانڕەوایانی دەوڵەت، لەناوناچێت و دەمێنێت.

10سەروەری دەسەڵاتێکە پارچە پارچە ناکرێت و یەکانگیرە

شارەزایان و پسۆڕانی ئەم بوارە، لە رێگەی ئەو پێناسانەی سەرەوە، سەروەری بۆ دوو بەش دابەش دەکەن: سەروەری ناوخۆیی و سەروەری دەرەکی.

سەروەری ناوخۆیی: بریتییە لە دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر ئەو خەڵکانەی لە هەرێمەکەیدا نیشتەجێن و پێیدەوترێت سەروەری هەرێمایەتی و سەروەری شەخسی. سەروەری هەرێمایەتی مانای دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر تەواوی هەرێمەکەیدا و بەرگریکردنی لێی و پاراستنی لە هەر دەستدرێژییەکی دەرەکی. سەروەری شەخسی مانای دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر هاوڵاتییەکانیدا. سەروەری ناوخۆیی بەو مانایەش دێت کە نابێت و ناکرێت لە ناوەوەی دەوڵەتەکەدا، جگە لە دەسەڵاتی خودی دەوڵەت، هیچ دەسەڵاتێکی دیکە هەبێت لەسەروی دەسەڵاتی دەوڵەت، بۆ نموونە دەسەڵاتی حیزب یان بنەماڵە یان خێڵ.

سەروەری دەرەکی: بریتییە لە مافی دەوڵەت بۆ چوونە ناو هاوپەیمانی لەگەڵ دەوڵەتانی دیکەو مۆرکردنی پەیماننامە لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ و دەوڵەتانی دی. داننان بەو دەوڵەت و حکومەتە تازانەی کە لە نێو کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەردەکەون، یان داننەنان پیایاندا. بە کورتی فۆرمی دەرەکی سەروەری، بریتییە لە ئازادی ئیدارەدانی دەوڵەت بۆ کاروباری دەرەکی و دەستنیشانکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتانی دی. جگە لەوە سەروەری دەرەکی بەو مانایەش دێت کە هیچ حکومەتێک یان دەسەڵاتێکی دەرەکی، بۆی نەبێت ئەجێنداو بڕیاری خۆی بەسەر دەسەڵاتی ناوخۆیی دەوڵەتێکدا بسەپێنێت. سەروەری دەرەکی گرنگی و بایەخی لەوەدایە کە ئەو دەوڵەتە خاوەنی بڕیاری سەربەخۆی یاسایی و سیاسی و ئابوری و فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی خۆی بێت. لە لایەکی دیکەوە سەروەری دەرەکی، بریتییە لە رێخستنی دەوڵەت بۆ پەیوەندییە دەرەکییەکانی لەگەڵ دەوڵەتانی دیکە، لەبەر رۆشنایی ئەو سیستمە سیاسییەی لەناوخۆدا پەیڕەوی دەکات. زۆرجار سەروەری دەرەکی، هاومانای سەربەخۆیی سیاسی دێت، بەو مانایەی دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری، ملکەچی هیچ دەوڵەتێکی بیانی نابێت. رێخستنی پەیوەندییە دەرەکییەکان لەسەر بنەمای سەربەخۆیی رێکدەخرێت. دواجار سەروەری ناوخۆیی و سەروەری دەرەکی، پێکەوە گرێدراون و سەروەری دەرەکی مەرجێکی سەروەری ناوخۆییە.

دابەشبوونی دەوڵەتان لە ڕووی سەروەرییەوە

سەبارەت بە سەروەری و رادەی پیادەکردنی، دەوڵەتەکان بۆ دوو بەش دابەش دەبن:

بەشی یەکەم: دەوڵەتانی خاوەن سەروەری تەواو، ئەم جۆرە دەوڵەتە لە رێخستن و جێبەجێکردنی کاروبارە ناوخۆیی و دەرەکییەکانیدا، نە پاشکۆو نە ملکەچی هیچ دەوڵەتێک نییە. ئازادی رەهای هەیە بۆ دانانی دەستورەکەی یان دەستکاریکردنی و هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت ئەو ئازادییەی لێ زەوت یان قەدەغە بکات.

بەشی دووەم: دەوڵەتانی خاوەن سەروەری ناتەواو، بەو جۆرە دەوڵەتانە دەوترێت کە دەسەڵاتی تەواویان بەسەر سەروەری وڵاتەکەیاندا نییە و پاشکۆ یان ملکەچی دەوڵەتانی دیکەن. وەک ئەو دەوڵەتانەی لەژێر چاودێری یان ئینتیدابدا دادەنرێن. بۆ نموونە دەوڵەتە کۆڵۆنیاڵیکراوەکان، یان دەوڵەتی عێراق پاش راپەڕینی 1991 کە بە بڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاسایش، بۆی نەبوو فڕۆکەکانی بەشێک لە ئاسمانی شارە کوردییەکان ببەزێنێت. ئەمە بەو مانایە بوو عێراق لەو رۆژگارەدا، بەشێک لە سەروەری خۆی لەدەستدابوو. بەڵام لێرەدا پێویستە ئاماژە بە خاڵێک بدەین، ئەویش ئەوەیە مەرج نییە دەوڵەتانی خاوەن سەروەری ناتەواو، بۆ ئەبەد بەو جۆرە بمێننەوە. بگرە لەگەڵ گۆڕانکاری بارودۆخەکەدا، دەکرێت ئەو ناتەواوییەش نەمێنێت و لەسەری هەڵگیرێت و ببێت بە دەوڵەتی خاوەن سەروەری تەواو.

سەرچاوە:

1-ar.wikipedia.org

2-www.saaid.net

3- /www.alnoor.se

4-droit-tebessa.alafdal.net

 

ماڵپەڕی سەکۆ

سەکۆیەک بۆ هەمووان

سەکۆیەک بۆ بەرپرسیارێتی

 

69 پرسیار

3 وەڵام

6,227 بەکارهێنەر

مەرجەکانی بەشداریکردن لەم سەکۆیە

هەموو کەسێک مافی بەشداریکردنی هەیە لەم سەکۆیە بەمەرجێک کە:

١. خۆی تۆمار بکات لە بژاردەی “چوونە ژوورەوە”

٢. ئەو پرسیارانەی کە ئاڕاستەی پەرلەمانتاران دەکرێ، پێویستە دوور بێ لە ناوزڕاندن و هێرش بۆ سەر کەسایەتی پەرلەمانتاران.

٣. بەهەمان شێوە وەڵامی پەرلەمانتاران پێویستە دوور بێ لە هەڵچوون.

٤. پرسیارەکان، بەهەمان شێوە وەڵامەکانیش، پێویستە بابەتیانە بن، واتە لەچوارچێوەی کاری پەرلەمان و پەرلەمانتاری بن.

٥. هەموو پرسیار و وەڵامێک بە فیلتەری شیاندا تێدەپەڕێت، بۆ ئەوەی خۆمان بەدوور بگرین لە گفتوگۆی بێهودەو، بۆ ئەوەی لە ئامانجەکانی ئەم سەکۆیە لانەدەین.

 

سوپاس بۆ هاوکاری هاوڵاتیان و پەرلەمانتاران بۆ فراوانکردنی ئەم سەکۆیەو پانتایی گفتوگۆی دیموکراسیانە، هەروەها بۆ بەرفراوانکردنی فەزای بەشداری گشتی.

 

 

 

 

 

 

 

...