پرۆژەیەک بۆ چاکردنی سیستمی چاودێریکردن و هەڵسەنگاندنی وەزارەتەکان

پرۆژەیەک بۆ چاکردنی سیستمی چاودێریکردن و هەڵسەنگاندنی وەزارەتەکان

لاوک سەڵاح

بەر لەوەی بچینە ناو بابەتەکەوە، با چوارچێوەیەک دەستنیشان بکەین  بۆ ئەوەی بزانین لە سەر چ بنەمایەک قسە دەکەین. ساڵانێکە ئێمە لەبەردەم کۆمەڵێک تەفسیری جیاوازداین بۆ چەمکی حکومڕانی کە ئەوەندەی چەمکەکەیان مەنگ کردوە، رونیان نەکردۆتەوە، لە بەر ئەوەی تەوەرە سەرەکییەکان و رۆڵ و کۆڵەکە و ئامرازەکانی بە رونی شرۆڤە نەکراون.
پێداچونەوەیەکی خێرا بە دیمەنی کەلتوری و سیاسیدا، خۆمان لە بەردەم سێ هێڵی گشتی دەبینینەوە:

(1) تەفسیرێکی سیاسی کە سیاسییەکان بەردەوام بە گوێماندا دەدەن بێ ئەوەی تێراوانینێکی ناوخۆی و قوڵی هەبێت و لە چوارچێوەی چەند رستەیەکی ئینشائاسا دەرناچێت.

 (2) تەفسیرێکی فەلسەفیانەی کوردیانە کە هەوڵدانێکە بۆ خوێندنەوەی چەمکەکە و بە تیۆرکردنێتی، بەڵام بێ بونی روانگە و دیدێکی عەمەلی بەرهەم هێنراو.

 (3)، تێروانینێکی پیشەیی و تەکنۆکراتانە کە بەوە تۆمەتبار دەکرێت کوشتەی رۆتینە و هیچ داهێنانێکی ئیداری و سیاسی لە هەگبەدا نییە و توانای خوڵقاندنی نییە.
بەداخەوە ئەم سی تەفسیرە بەرهەمی سێ گروپ یان چینی جیاوازن کە ئاگاداری یەک نین و هیچ جۆرە هەماهەنگییەک لە نێوانیاندا نییە. دەکرێت بە دامەزراندنی پرۆسەیەکی راوێژکاری لە ناو گروپەکان خۆیاندا ودواتر لەگەڵ یەکدا، پرۆژەیەکی هاوبەش ئامادە کرێت و دەستنیشانی رۆڵی هەریەکەیان بکرێت لە رێگای سپۆنسەرکردنی وۆرکشۆپ و کۆنفرانسی فیکری و عەمەلی.
سیستمی چاودێری و هەڵسەنگاندن بە مانا هاوچەرخ و مۆدێرنەکەی چی دەگەیەنێت؟
با یەکێک لە کۆڵەکەکانی حوکمرانی تاوتوێ بکەین و بزانین تا چەند لە کابینە دوا بەدوایەکەکانی حکومەتی کوردستان پیادە کراوە و چۆن چۆنی رەنگیداوەتەوە؟ ئایا پێویست بە چاکردن و پتەوکردنی دەکات یان ئەوەی دەکرێت دروستە؟ ئەویش چاکردنی سیستمی چاودێری و داڕشتنی سیستمێک بۆ هەڵسەنگاندنی سیاسەتی وەزارەتەکان و ئاستی کارکردنە، ئەوەی پێی دەوترێت ئاستی کارکردن یان ئادا "Performance" مەبەستی سەرەکی لەم بابەتە راڤەکردن و وردکردنەوە و چۆنێتی بەکارهێنانی چەمکەکانی حکومرانییە ئەوەندەی پەیوەستە بەم بوارەوە.
دو جۆر زاراوە بۆ ئەم پرۆسەیە بەکاردێت: (1) چاودێریکردن و هەڵسەنگاندن  کە تا وەکو ئێستا لە رێکخراوە بیانییەکاندا بەکار دێت بە مانای Monitoring and Evaluation (M&E)  بۆ هەڵسەنگاندنی بەرئەنجامی کارەکان و خزمەتگوزارییەکانە. (2) یان هەڵسەنگاندنی ئاستی کارکردن Performance بۆ دەستنیشانکردنی تواناکان و پێکهاتە لە کەرتی تایبەتدا. هەر کامێکیان بێت،  دەبێت پرۆسەی هەڵسەنگاندن بۆ ئاستی کارکردن و ئەو سیاسەتە بکرێت کە وەزارەت دایرشتوە و وەک بنەمایەک بۆ جێبەجێکردنی ئامانجەکانی پشتی پێ ئەستورە. باشترین میتۆد بۆ ئەنجامدانی سیسمتی چاودێری و هەڵسەنگاندن بۆ سیاسەتی وەزارەتەکان ئەو سیستمە پراکتیکەیە کە بە  "evidence-based policy ناسراوە واتە سیاسەتێک کە لەسەر بنەمای بونی دۆکیومەنت و بورهان دامەزراوە  کە دواجار بە  پەیرەوکردنی شێوازی راپۆرتکردنی زۆر دیسپلین بەرجەستە دەکرێت.
پەرەپێدانی سیستمی چاودێری و هەڵسەنگاندن یارمەتیدەرە بۆ پتەوکردنی سیستمی بەرپرسیارەتی و بەرزکردنەوەی ئاستی کارکردن و ئاسانکردنی پرۆسەی بڕیاردانی ئیداری و سیاسی. لە عێراقدا بە گشتی، و لە کوردستاندا بە تایبەتی، بۆ زیاتر لە نیو سەدە، یەک پێکهاتە و یەک پرۆسەی سستی چاودێریکردن هەیە کە سەرچاوەکەی لە پێکهاتەی تاکە حیزبی حاکمەوە هاتوە، نەوەک لەسەر بنەمای حوکمرانی و دەوڵەتداری بەو شێوەی کە لە دونیادا باو بوە. هەر لەبەر ئەوە هەر وەک چۆن پێویستمان بە پێداجونەوەیەکی ریشەیی هەیە بۆ گۆرینی مەنهەجەکانی خوێندن لە زانکۆکاندا بە هەمان شێوە پێویستمان بە دامەزراندنی پرۆسەیەکی ریشەییە لە نوێکردنەوەی سیاسەت و سیستمی هەڵسەنگاندن کە هەنگاو بە هەنگاو بێت و بەسەر چەند فەیسێکدا دابەش بێت.
زۆر راستە، تۆ پێویستت بە دۆخێکی سەقامگیر هەیە بۆ ئەوەی ئەو پرۆسەیە دامەزرێنیت بەڵام خۆ دەبێت لە خاڵێکەوە دەستپێبکەین، کە پێداویستی هەبو، کە تەحەدا هەبو، دەبێت چارەسەر هەبێت. هەوڵدان بۆ هێنانەکایەی سیستمێکی چاودێری نوێ واتە بونی عەقلیەتێکی سیاسی و ئیداری کە توانای شیکردنەوەی لە ناو حکومەتدا هەیە و دەیەوێت سیستمێکی حوکمرانی هەمیشە بەردەوام واتەsustainability  بێنێتە ئاراوە. تکایە سەرنجی ئەم خشتەیەی خوارەوە بدە، دەبینیت چی چۆن دەکرێت و کەی دەکرێت.

 
ئەم کارە چۆن دەکرێت و کێ دەبێت بیکات؟
ئێمە لە ئێستادا ئەو دەزگایانەمان هەن کە دەکرێت ئەم کارەیان پێ بسپێردرێت و ئەنجومەنی وەزیران و خودی سەرۆک وەزیران سپۆنسەری بکات: لە ئەنجومەنی وەزیران بەشی "بەداواچون و پرۆژەی حکومرانی باش" هەیە کە دەکرێت لە رێگای "یەکەوە" بێت کە تایبەت بێت بە دارشتنی ستراتیژی بۆ ئەم پرۆسەیە یاخود ببێتە بەشێک لە کاری پرۆژەی چاکسازی، لیژنەیەک پلانەکە ئامادە بکات، رۆڵی راوێژکار و کار ئاسانکردن بۆ ئەندامانی لیژنەکە ببینێت، نوێنەری وەزارەتی دارایی و پەرلەمان لە رێگای دەستەی نەزاهە یان لیژنەی هەڵسەنگاندنی تێدا بێت و ئەندامێتی دەستەی رێکخراوە ناحکومییەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی تێدا بێت. پرۆژە یاساییەک پێشکەش بە پەرلەمان بکەن کە سیستمی راپۆرتکردن و بە دواداچون و هەڵسەنگاندن بۆ دەرئەنجامەکان بکرێت.
دەکرێت حکومەت رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشداربکات بۆ ئەوەی کاری دەستنیشانکردنی پێداویستییەکان و هەڵسەنگاندنیان بە ئەنجام بگەیەنێت. بۆ نمونە دەکرێت سود لەو کەسانە وەربگرین کە لە بەرنامەی تواناسازی هاتونەتەوە، حکومەت دەبێت بیر لەوە  بکاتەوە کە تیم لەمانە دروست بکات، لە ناو وەزارەت و بەرێوەبەرایەتییەکان دامەزرێن و لە پرۆسەی هەڵسەنگاندندا بەشداربن. مەرج نییە کە دێنەوە هەر ببن بە مامۆستا لە زانکۆکاندا.
بۆ شارەزابون لە توانا و ئەو ئەرکانەی کە چاوەڕوان دەکرێن لە ماوەی ساڵەکەدا ئەنجام بدرێن، لە رێگای پرۆسەیەکی ساڵانەی بەردەوام هەمو ئەو شتانە تۆمار بکرێن، شرۆڤە بکرێن و پێکەوە لە کۆبونەوەی دو بە دو بۆ پێداچونە ئەنجام بدرێن، خاڵی بە‌هێز و ئەو لایەنانەی کە دەبێت بە‌هێز بکرێن، مەترسییەکان و هەڵومەرجەکان دەستنیشان بکرێن. دواجار پرۆسکە یارمەتیدەر دەبێت  بۆ دڵنیا بون و بۆ بەرچاو رونی لەوەی ئەولەویەت چییە و چی کراوە و چی نەکراوە؟ دەبێت وەزارەتەکان و بەڕێوبەرایەتییەکان و بەشەکان لە سەر بنەمای پێداویستی و بە رەچاوکردنی تایبەتمەندی هەر بەشێک ئەم کارە ئەنجام بدات.
بۆ نمونە، لەو بڕوایەدا نیم، تا وەکو ئێستا کارمەندێکی حکومەت هەبێت بتوانێت جۆرێک لە feedback واتە تێبینی و سەرنج لەسەر بەرێوبەرەکەی خۆی بدات. ئەم پرۆسەیە، رەنگە لە سەرەتادا، سەخت بێت بەڵام دواتر دەبێتە پرۆسەیەکی تا رادەیەک زۆر سروشتی، ئەگەر بە شێوازێکی پیشەیییانە بەڕێوەچو، راستە، چاوەڕوانی وئومێد لەم کارە کەمە، رەنگە کەسانێک هەبن بڵێن داهێنانی ئەو کەلتورە کارێکی گرانە. لە زۆر لە کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت ئەم پرۆسەیە ساڵانە ئەنجام دەدرێت.
دەکرێت سەرەتا، وەک پرۆژەیەکی نمونەیی لە یەکێک لە وەزارەتەکاندا ئەنجام بدرێت، بۆ نمونە وەزارەتی پەروەردە یان دارایی، کەشێک و پرۆسەیەکی شیکارانەی وەک ناو تاقیگە دامەزرێنرێت.
 تەحەداکان و راسپاردەکان چین؟
1. هەندێکیان ناوخۆیین: پەیوەندی بە دابەشکردنی دەستەڵاتەکانی لیژنەکەوەیە کە دەبێت میکانیزمێکی دادپەروەرانە و هارمۆنییەتێک لە دابەشکردنی کارەکاندا هەبێت، زۆر جار ململانێ لە نێوان وەزارەتی دارایی و ئەنجومەنی وەزیراندا رودەکات بەتایبەتی ئەگەر وەزارەتی دارایی بڵێت پارە و بودجە نییە! ئەم دابەشکردنە دادپاروەرانە دەبێتە راگرتنی پارسەنگی هێز و دەستەڵات لە نێوان پێکهاتەکانی حکومەتدا.
2. بونی هەرەشەی دەرەکی وەک هەرەشەی داعش، بۆ نمونە، رەنگە ئەولەویییەتکان دوابخات بەڵام دەبێت ئەو ئەزمونە سەختە ناچارت بکات روبەری کێشەی سەخت ببیتەوە نەوەک بە پێچەوانەوە.
3. بۆ ئەوەی ئەم کارە شەفاف بێت دەبێت رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشداری ئەم پرۆسەیەبن، ئەمە تەحەدایەکی نوێیە، چونکە تۆ بەم کارە کەلتورێکی نوێ دێنیتە ئاراوە کە روبەروی بەخشینی هەندێ لە دەستەڵاتەکان بەوان دەبیتەوە، کە رەنگە لایەنی سێهەمی سەربەخۆ وەک هەرەشە و هەراسانکردن بێت بۆ حکومەت. چەخت دەکەمەوە دەبێت لایەنێکی سەربەخۆ بەشداری ئەم پرۆسەیە بێت.
4. شۆرکردنەوەی پەیام وئەرکی نوێ پێویستی بەکاری بێوچان هەیە. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا دەرەنگتر کەلتور دەگۆردرێت، ئەوە ئەگەر بگۆردرێت! تەحەدا سیاسی و کەلتوری و کەسایەتییەکان بەراستی کوشندەن: لای ئێمە گرفت لە دانانی بناغەی پێکهاتە و هەیکەلەکاندا نییە ئەوەندەی گرفت لە کەسایەتیەکاندایە کە ئیدارەی پرۆژەکە دەکەن. بۆ ئەوەی ئەم پرۆژەیە سەرکەوتو بێت دەبێت کەسەکان وەک یەک تیم، یەک پەیام کۆیان بکاتەوە، ئەم کارە لە روی عەمەلیەوە پێویستی بە راهێنانی درێژ خایەن هەیە.  پێویستمان بە کەسانێک هەن کە توانای کۆکردنەوەی زانیاری و شیکردنەوە و دەستنیشانکردنی ئاراستەکانی هەبێت، دیسانەوە راستە، رەنگە بتوانیت راوێژکارێکی بێگانی بانگ بکەین بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە، بەڵام ئێمە دەمانەوێت خۆمان فێرببین و ئەزمونەکە وەربگرین . لێرە، ئیدارەکردنی کەسەکان کات زیاتر دەبات لە ئیدارەکردنی پرۆژەکە خۆی! کاری بێهودەیە چوارچێوەیەک دامەزرێنیت و ناوەرۆکی نەبێت.

5. چالاکردنی رۆڵی بەرلەمان: راستە ئەندامانی بەرلەمان سۆراخی کوالیتی بەرهەمە نەوتییەکانیان لەسەر شەقامەکان دەکرد و هەوڵیان دەدا چاودێربن بە سەر کارەکانی حکومەتەوە. بەڵام لەم بوارەدا پێويست دەکات پرۆژەیەک بۆ تەشریعکردنی سیستم و یاسایەکی چاودێری و هەڵسەنگاندن بۆ کارە تەکنییکیەکان بکەن نەوەک رۆڵی بەشە ئیداری و تەکنیکیەکانی حکومەت ببینن. بۆ ئەم مەبەستە، دەبێت پرۆسەی راوێژکاری لە نێوان حکومەت و پەرلەماندا پتەو بکرێت. راپۆرتی تەواو لە حکومەتەوە بۆ پەرلەمان بە شێوەیەکی گونجاو و رێکوپێک بنێردرێت.
6. یەکگرتنی دەستەی رێکخراوە ناحکومییەکان و ئەو بەشەی لە فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوە هەیە کە بەرپرسی کاری نەتەوە یەکگرتوەکانە لە یەک دەستە یان وەزارەتدا.  کاری ئەم دو بەشە هاوبەش و هاو سروشتە، دەبێت یەک یەکە بێت، بە تایبەتی لە پاش ئەوەی رێژەیەکی زۆر لە پەنابەر و ئاوارەکانی ناوخۆ رویان لە کوردستان کرد. لە ئێستادا، کاری چاودێری کردنی دەستە و ئەم بەشە لە فەرمانگەکەدا زۆر سستە. ئەم کارە دەبێتە هۆی رێکخستنی بودجە و پرۆژە و پلانی ستراتیژی و بە تواناکردنی کارمەندی پسپۆر بۆ ئەم بوارە.
7. چاوڕوان دەکەرێت حکومەت پلانی کاری Action Plan" هەمو وەزارەتەکان ئامادە بکات.  هەروەها وا چاوەڕوان دەکرێت کە ئەم پلانە چاپکراو بێت لە دو توێی نامیلکەیەکدا "Handbook" و بەهۆی دەزگاکانی میدیاوە بڵاو بکرێتەوە. لەم بەڵگەنامە حکومییە چاپکراوەدا میکانیزمەکانی چاودێریکردنی دەستەڵاتەکان و رۆڵی هەر دەزگایەکی حکومی و چاودێری ئاستی کارکردن دیاری بکرێن وەک جۆرێک لە سەلماندنی ئەوەی ئەم حکومەتە حکومەتی هاوڵاتی و خەڵكە و خۆی بەرپرسیار دەزانێت بەرامبەریان. ئەم کارە، لە لایەکەوە بەرپرسیاریەتی حکومەت لەبەردەم پەرلەماندا پتەو دەکات، لە لایەکی دیکەوە رۆڵی پەرلەمان چالاک دەکات. لیژنەیەک بۆ رێکخستنی ئەم کارە لە پەرلەمان و حکومەت پێکبهێنرێت.
8. ئەم پرۆسەیە دەبێت لە ژێر چاودێری راستەوخۆی سەرۆک وەزیراندا بێت، بۆ بەرجەستەکردنی ئیرادەی سیاسی لە پاڵ ئیرادەی ئیداری، دەبێت ئەو ئیرادە سیاسیە سپۆنسەری ئەم پرۆسەیە بکات. هەر بۆیە دەبێت جار جار سەرۆک وەزیران خۆی بەشداری کۆبونەوەکان بکات تا لە نزیکەوە ئاگاداری پرۆسەکە بێت.
بە هیوای ئەوەی هاوشان لەگەڵ جێبەجێکردنی رێکەوتنامەی نەوتی نێوان هەوڵێر و بەغدا، کە بەداخەوە لە ئێستادا تاقە داهاتێکی سەرەکی عێراق و هەرێمی کوردستانە، پێداچونەوەیەکی ریشەیی بە چۆنێتی خەرج کردنی ئەو داهاتەدا بکرێت، لە هەمان کاتدا ببێتە سەرەتای دامەزراندنی سیستمێکی نوێی هەڵسەنگاندن. لە راستیدا لەبەردەم هەمو ئەو قوربانی و شەهیدانەی کە پێشمەرگە و خەڵکی کوردستان داویەتی، بێ ویژدانی و نارەوایی و بێ دادییە کە پێکهاتەی حکومەت و شێوازی حوکمرانی بەهۆی پاساوی جۆراوجۆری بێ بەها نەگۆڕدرێت.
دەستپێکردنی ئەم پرۆژەیە، دەستپێکردنی پرۆسەی گۆرانی کۆمەڵگەیە بۆ کۆمەڵگەیەکی چاودێر لە مەودایەکی دوردا.

بە سوپاسەوە لە فەیسبوکی نووسەرەوە وەرگیراوە

ماڵپەڕی سەکۆ

سەکۆیەک بۆ هەمووان

سەکۆیەک بۆ بەرپرسیارێتی

 

69 پرسیار

3 وەڵام

7,622 بەکارهێنەر

مەرجەکانی بەشداریکردن لەم سەکۆیە

هەموو کەسێک مافی بەشداریکردنی هەیە لەم سەکۆیە بەمەرجێک کە:

١. خۆی تۆمار بکات لە بژاردەی “چوونە ژوورەوە”

٢. ئەو پرسیارانەی کە ئاڕاستەی پەرلەمانتاران دەکرێ، پێویستە دوور بێ لە ناوزڕاندن و هێرش بۆ سەر کەسایەتی پەرلەمانتاران.

٣. بەهەمان شێوە وەڵامی پەرلەمانتاران پێویستە دوور بێ لە هەڵچوون.

٤. پرسیارەکان، بەهەمان شێوە وەڵامەکانیش، پێویستە بابەتیانە بن، واتە لەچوارچێوەی کاری پەرلەمان و پەرلەمانتاری بن.

٥. هەموو پرسیار و وەڵامێک بە فیلتەری شیاندا تێدەپەڕێت، بۆ ئەوەی خۆمان بەدوور بگرین لە گفتوگۆی بێهودەو، بۆ ئەوەی لە ئامانجەکانی ئەم سەکۆیە لانەدەین.

 

سوپاس بۆ هاوکاری هاوڵاتیان و پەرلەمانتاران بۆ فراوانکردنی ئەم سەکۆیەو پانتایی گفتوگۆی دیموکراسیانە، هەروەها بۆ بەرفراوانکردنی فەزای بەشداری گشتی.

 

 

 

 

 

 

 

...