کۆمەڵگای مەدەنی و دەزگاو رێخراوەکانی

کۆمەڵگای مەدەنی و دەزگاو رێخراوەکانی

ئامانجی سەرەکی ئەم کورتە نووسینە، روونکردنەوەیەکی گشتگیرو هەمەلایەنەی چەمکی کۆمەڵگای مەدەنییە، ئەم چەمکە: کۆمەڵگای مەدەنی یان کۆمەڵی مەدەنی، بەم ساڵانەی دوایی، بەهۆی وەرچەرخانە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا جیاوازەکانەوە، بەشێوەیەکی بەربڵاو قسەو باسی لەسەر دەکرێت و لە بەشی هەرە زۆری وڵاتاندا، لەوانەش هەرێمی کوردستان، چەندین دەزگاو رێکخراوی تایبەت بە کۆمەڵی مەدەنی هاتوونەتە ئارا. لێرەوە ئەم نووسینە لەپاڵ هەردوو کتێبی (رێبەری کۆمەڵی مەدەنی) و (روئیای کۆمەڵی مەدەنی) کە دوو کتێبی گرنگ و بایەخداری ئەم بوارەن و لە بڵاوکراوەکانی ئینستتیوتی ریفۆرم بۆ گەشەپێدان-ە، هەوڵێکە بۆ شارەزابوون و ئاشنابوونی زیاتر بە کۆمەڵی مەدەنی و دەزگاو رێکخراوەکانی.

یەکەم: مەبەست لە کۆمەڵگای مەدەنی یان کۆمەڵی مەدەنی چییە؟

هەرچەندە بابەتی کۆمەڵی مەدەنی، لێرەو لەوێ، پێناسەی جیاواز جیاوازی بۆ دەکرێت و شارەزایانی ئەم بوارە، لەسەر یەک پێناسە نەگیرساونەتەوەو دیدی جیاوازیان هەیە. بەڵام سەرجەم ئەو پێناسە جیاوازانە، لە چوارچێوەیەکی گشتیدا کۆدەبنەوەو ئەم پێناسەیەی خوارەوە لەخۆدەگرێت: کۆمەڵگای مەدەنی بریتییە لەو بۆشاییەی کە دەزگا جیاوازەکانی دەرەوەی حکومەت، لە دەوڵەتێکی دیاریکراودا، پڕیدەکەنەوە. لێرەداو لەبەر رۆشنایی ئەو پێناسەیەدا، دەتوانین بڵێین لە هەمو کۆمەڵگایەکدا، بۆشاییەک، فەراغێک، پانتاییەک، هەیە کە دامودەزگاکانی دەوڵەت یان حکومەت، ناتوانن پڕیبکەنەوە یان نایانەوێت پڕیبکەنەوە یاخود درکی پێناکەن، بۆیە دەزگاو رێخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی دێن و ئەو بۆشاییە پڕدەکەنەوە. بە مانایەکی دی، کۆمەڵگای مەدەنی بریتییە لەو تۆڕە رێکخراوە خۆبەخش و ئازادانەی کە بواری گشتی نێوان خێزان و دەوڵەت پڕدەکەنەوە. ئەم تۆڕە لە رێکخراوی خۆبەش و سەربەخۆ، کار بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندی مادیی و مەعنەوی هاوڵاتیان دەکات، بێ رەچاوکردنی رەگەز و ئاین و پێگەی کۆمەڵایەتی و سیاسی هاوڵاتیان. جگە لەوە کار بۆ هێنانەئارای بەهاکانی رێزگرتن و لێکبووردنی فیکریی و سیاسی و قبووڵکردنی فرەیی سیاسی و ئاینی و جیاوازییەکان و ئیدارەدانێکی تەندروستی ململانێ و ناکۆکییەکان دەکات. لەم پێناسەو دیدگایەوە بۆ کۆمەڵی مەدەنی، هەندێک کۆڵەکە یاخود رەگەزی سەرەکی و بنەڕەتی بۆ چەمکی کۆمەڵی مەدەنی دێنەئاراوە، تێگەشتن لەو رەگەزانە، وا دەکات وێنەیەکی باشترو روونترمان لەسەر ئەم چەمکە هەبێت. لە خوارەوە هەندێک لەو رەگەزە سەرەکیانە دەخەینە ڕوو:

1-رەگەزی خۆرێکخستنی دەزگایی: کۆمەڵی مەدەنی، ژمارەیەک لە دەزگاو رێکخراو لەخۆدەگرێت کە تاکەکان دایان مەزراندووە، یان تاکەکان بە ویست و ئیرادەی خۆیان پەیوەندی بەو دەزگاو رێکخراوانەوە دەکەن کە پێشتر دامەزراون. لەوانە بۆ نموونە پارتە سیاسییەکان، سەندیکا پیشەیی و کرێکارییەکان، ناوەندە کۆمەڵایەتی و فیکریی و کەلتورییەکان، سەنتەرەکانی گەنجان، یەکێتی مامۆستایان و ژنان و لاوان، ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەو توێژینەوە نا حکومییەکان، ئەو دەزگا ئاینیانەی ملکەچی دەسەڵاتی دەوڵەت نین، ژوری بازرگانی و پیشەسازی و ...هتد.

لێرەدا ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبدەین، ئەوەیە هەمو ئەو دەزگاو رێکخراوانە، گوزارشت لە گروپ و دەستەو توێژی کۆمەڵایەتی جیاواز جیاواز دەکەن. ئەو دەزگاو رێکخراوانە کار لە پێناو بەدیهێنانی بەرژەوەندی مادیی و مەعنەوی ئەندامەکانیان بەتایبەتی و کۆی کۆمەڵگا بە گشی، دەکەن. هەروەها بەرگری لەو بەرژەوەندییانە دەکەن چ لە بەرامبەر دەوڵەت یان لەبەرامبەر هەر هێز و دەزگایەکی دیکە کە بییەوێت زیان بەو بەرژەوەندییانە بگەیەنێت. ئەم رەگەزە وا دەکات ئەو دەزگاو رێکخراوانە، پێویستیان بە جۆرێک لە خۆڕێکخستن هەبێت.

2-کاری ئازادانەی خۆبەخش: دەزگا و رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، تاکەکان- الافراد- بە ویست و ئیرادەی ئازادانەی خۆیان دایاندەمەزرێنن، یان بە ویستی خۆیان پەیوەندییان پێوەدەکەن، بەو مەرجەی هەمووان، پابەندی پرنسیپ و یاساکانی رێکخراوەکە بن. هەر تاکێک دەتوانێت ئینتیمای بۆ زیاد لە دەزگایەکی کۆمەڵی مەدەنی هەبێت. دەکرێت ئەو تاکە ئەندامی پارتێکی سیاسی بێت و لە هەمانکاتدا ئەندامی سەندیکایەکی پیشەیی یان یەکێتییەکی وەزرشی یاخود رێکخراوێکی ئەهلی بێت.

3-سەربەخۆبوون لە دەوڵەت: یەکێک لە دیارترین رەگەزەکان یان کۆڵەکەکانی کۆمەڵی مەدەنی، ئەوەیە دەزگاو رێخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، لە ڕووی دارایی و کارگێڕیی و رێکخستنەوە، سەربەخۆییەکی راستەقینەیان هەبێت لە دەسەڵاتی دەوڵەت. جگە لەوە پەراوێزێکی ئازادییان هەبێت کە دەوڵەت نەتوانێت دەستتێوەردانی بۆ بکات.

4-هەوڵنەدان بۆ دەستکەوتنی قازانج: مەبەست لەوە، ئەوەیە دەزگاکانی کۆمەڵەی مەدەنی، لەسەر بنەمایەکی بازرگانی؛ کە ئامانجی قازانجکردنە، بونیادنانرێت، بە کورتی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی قازانج نەویستە، بە پێچەوانەی ئەوەی لە کەرتی تایبەتدا هەیە. ئامانج و غایەتی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی، پارێزگاریکردنە لە بەرژەوەندیی مادیی و مەعنەوی ئەندامەکانی و لەوێشەوە بەرژەوەندیی کۆی کۆمەڵگا. تەنانەت ئەو دەزگایانەی کە لە میانەی ئەنجامدانی هەندێ لە کارو چالاکیی و خزمەتگوزارییەکانیدا، بڕێک پارە قازانج دەکەن، ئەوا دابەشی ناکەن بەسەر ئەندامەکانیاندا، بەڵکو لە فراوان کردن و گەشەکردنی چالاکییەکانی و باشترکردنی ئاست و ئەدائی چالاکییەکانیان، خەرجی دەکەن.

5-چوارچێوەی بەهاکان: بریتییە لە کۆمەڵێ بەهاو پێودانگ کە دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی پێیەوە پەیوەستن، چ لە ئیدارەدانی پەیوەندییە ناوخۆییەکانی نێوان خۆیان یان لە نێوان خۆیان و دەوڵەتدا. لەو بەهایانەش، لێکبوردەیی، رێزگرتنی دوولایەنە، قبوڵکردنی فرەیی و جیاوازی فیکری و بیروڕا، رێزگرتن لە یاساکان، هەستکردن بە ئینتیما بۆ نیشتیمان، لەکاتی بوونی ناکۆکی و ململانێ، پەنابردن بۆ رێگاچارەی ئاشتیانە. هەندێک بەم بەهایانە دەڵێن: رۆشنبیری مەدەنی.

دووەم: کورتەیەکی مێژویی سەرهەڵدانی کۆمەڵی مەدەنی

بە کورتی دەتوانین بڵێن سەرەتای دەرکەوتن و سەرهەڵدانی چەمکی کۆمەڵی مەدەنی، دەگەڕێتەوە بۆ خۆرئاواو پەیوەستبووە بە تیۆرەی پەیمانی کۆمەڵایەتی-یەوە. وەک ئاشکرایە ئەوە تیۆرەی پەیمانی کۆمەڵایەتی بوو، دابڕانی لەنێوان سیاسەت (دەسەڵات) و کڵێسا هێنایە ئارا. ئەم تیۆرەیە، بەتایبەت لای جان جاک رۆسۆ، پێیوایە دەسەڵات، پپَویستە رێکەوتنێک- ئیتیفاقێک- بێت لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگاو دەوڵەت، واتە لەنێوان (دەسەڵاتداران و میللەت) و سەروەریش پێویستە بۆ میللەت بێت. تیۆرەی پەیمانی کۆمەڵایەتی، بەشدارییەکی گەورەو گرنگی کرد لە دەرکەوتن و ئیبرازکردنی دیموکراسییەت کە لەسەر پرنسیپی جیاکردنەوەی نێوان دەسەڵاتەکان (یاسادانان، جێبەجێکردن، دادگا) راوەستاوە. لە پاڵ ئەمەدا، دیموکراسی بووە هۆکارێک بۆ داڕشتنی دەستورەکان و ئەو پەیماننامانەی کۆمەڵگا لە دەسەڵاتی دەوڵەت دەپارێزێت و دەرفەت بۆ ئەو دەزگا مەدەنیانە دەڕەخسێنێت- کە تاکەکان دایاندەمەزرێنن- بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا بکەن. دواتر دیموکراسی گەشەی زیاتر دەکات و لە میانەی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنییەوە، دەبێت بە گۆڕەپانێکی کردەیی- عەمەلی- تاکو تاکەکان فێری چۆنیەتی پەیڕەوکردنی- مومارەسەی- بنەماکانی دیموکراسییەت بکەن. لێرەدا تاکەکان فێردەبن چۆن و بە چ شێوەیەک بەشداربن و چاودێربن و لێپرسینەوە ئەنجامبدەن. بە جۆرێک دیموکراسی، چ لەسەر ئاستی سیاسی یان کۆمەڵایەتی یاخود خێزانی، دەبێتە کەلتوورێکی رەگ داکوتاو لەناو ناخی هەر تاکێکدا.

لێرەدا پێویستە بڵێین دیموکراسی و کۆمەڵی مەدەنی، دوانەیەکی پێکەوە بەستراون. پاشەکشەی یەکەمیان، بە دوایخۆیدا پاشەکشەی دووەمیان دەهێنێت. چونکە پەنابردن بۆ سندوقەکانی هەڵبژادن، (بۆ نموونە هەر چوار ساڵ جارێک)، لەگەڵ نەبوونی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی، ئاماژەیە بۆ بوونی دیموکراسییەکی لاوازو شەقوشڕ، دیموکراسییەک ناتوانێت گەشە بە دەوڵەت بدات و هۆشیارییەکی قووڵیش لای هاوڵاتی دروست ناکات. بەڵام دیموکراسییەک پایەکانی لەسەر کۆمەڵی مەدەنی و دەزگاکانی راوەستابێت، وەک حیزبەکان، سەندیکاکان، کۆمەڵەکان، یەکێتییەکان، دیموکراسییەکی تەندروستە و تێیدا هاوڵاتی، لە میانەی دەزگا جیاواز جیاوازەکانی کۆمەڵی مەدەنییەوە، رۆژانە پراکتیکی مافەکانی خۆی دەکات لە بەشداریکردن و چاودێریکردن و لێپرسینەوە.

سێیەم: ئامرازەکانی پاڵپشتکردنی کۆمەڵی مەدەنی

ا-چوارچێوەی یاسایی/سیاسی: ئەم چوارچێوەیە پرنسیپی یاسایی و سیاسی لەخۆدەگرێت کە یارمەتی بەگەڕخستنی کۆمەڵی مەدەنی دەدات، متمانە و دڵنیایی بە جووڵە و چالاکییەکانی کۆمەڵی مەدەنی دەبەخشێت. بەخشینی متمانە بە دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی، لە رێگەی بوونی ئەم پرنسیپانەی خوارەوە دەبێت:

1-بوونی دەستورێک کە میللەت دەنگی پێدابێت، لەو دەستورەدا مەسەلەی فرەیی حیزبی و ئازادی دروستکردنی رێکخراوی سیاسی و پیشەیی و کۆمەڵایەتی و کەلتووری دەستەبەر کرابێت. جگە لەوە تێیدا پارێزگاری لە دیموکراسی و ئازادییەکان و مافەکانی مرۆڤ کرابێت.

2-دەستور زامنی لێکجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بکات، بە تایبەت هەر سێ دەسەڵاتی یاسادان و جێبەجێکردن و دادگا.

3-بوونی ئەو بنەما یاسایانەی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی رێکدەخات و رێزی لێدەگیرێت.

4-رێزگرتنی سیستمی قەزایی و سەربەخۆیی دادگا، ئەمەش بۆ پاراستنی شەرعییەتی دەستورو دیموکراسی و ئازادییەکان.

5-داڕشتنی ئەو یاسایانەی رێگریدەکەن لە دەستدرێژی بۆ سەر ئازادییەکان، یان رێگریدەکەن لە هەڵوەشانەوەی دەسەڵاتی یاسادانان یان سڕکردنی دەستور یا راگەیاندنی حاڵەتی لەناکاو.

6-بەشداریکردنی میللی لە دروستکردنی بڕیارەکان لەسەر هەمو ئاستە جیاوازەکان، لەوانە پیادەکردنی لامەرکەزییەت و دابەشکردنی دەسەڵات و بەرپرسیارەتییەکان.

ب-چوارچێوەی کەلتووری: ئاشکرایە کۆمەڵگای مەدەنی، تەنها بریتی نییە لە بوونی کۆمەڵێ دەزگاو رێکخراوی سەربەخۆ لە دەسەڵاتی دەوڵەت، بەڵام دەرفەتی کارکردن و چالاکی نواندنیان نەبێت و نەتوانن بەرگری لەو پرسە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوریی و کەلتورییانە بکەن کە لە پێناویدا دروستبوون و هاتوونەتە ئارا. چونکە لە حاڵەتێکی لەو شێوەیەدا، ئەو دەزگایانە دەبنە کۆمەڵێ دەزگای شکڵی بێ بەهاو بێ ناوەرۆک و بوونیان هیچ کاریگەرییەکی لەسەر بواری گشتی نابێت. بە مانایەکی دی، دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی، کاریگەرییان نابێت، ئەگەر چوارچێوەیەکی کەلتوری لەئارادا نەبێت. چوارچێوەیەک تێیدا بەهاکان و پرنسیپەکانی دیموکراسی جێگیربووبێت. کۆمەڵگای مەدەنی هەم کەلتوورێکی مرۆڤدۆستانەیەو هەم پەروەردەکردنێکی ئاشتیخوازانەی هاوڵاتیانە لە دەرەوەی بەرژەوەندی تەسک و خراپی حیزبی و بنەماڵەیی و دەستەگەری. پەروەردەکردنی تاکێکە رێز لەوانی دیکە بگرێت. بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان، ئاداب و چوارچێوەیەکی ئاشتیانەی دوور لە تووندوتیژی و رق و کینەو پەلاماردان پێشکەش دەکات.

چوارەم: پێکهاتەکانی کۆمەڵی مەدەنی

هەمو کیانێکی پێکەوەیی رێکوپێکی دەرەوەی دەوڵەت یان حکومەت کە بۆ مەبەست و مەرامێکی مرۆیی گشتی یان پیشەیی یان کاری خۆبەخش دامەزراوە، دەچێتە بازنەی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی. بوونە ئەندام لە دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی و رێکخراوەکانیدا، دوورو نیزک پەیوەندی بە فاکتەری بۆماوەیی- ویراسی- یان خزمایەتی و خوێن و تایفەگەریی و ناوچەگەریی و خێڵەکییەوە نییە. پەیوەندی بە وەلائی بنەماڵەیی و خێزانی و حیزبییەوە نییە. بەڵکو پەیوەندی بە رادەی حەز و ویستی ئازادانە و سەربەخۆییانەی ئەندامەکانییەوەیە بۆ کاری خۆبەش و قازانج نەویستی مرۆییانە. لێرەوە دەتوانین هەندێ لە گرنگترین پێکهاتەکانی کۆمەڵی مەدەنی بخەینەڕوو:

-سەندیکا پیشەییەکان

-سەندیکا کرێکارییەکان

-بزاوتە کۆمەڵایەتییەکان

-کۆمەڵە هەرەوەزییەکان

-کۆمەڵە ئەهلییەکان

-یانە وەرزشی و کۆمەڵایەتییەکان

-سەنتەری گەنجان و یەکێتی قوتابییان و خوێندکاران

-ژوری بازرگانی و پیشەسازی و دەستەی بزنسمانەکان

-دەستەکانی مافی مرۆڤ و پاراستنی ژینگە و یەکێتی ژنان و ئافرەتان

-رۆژنامەی ئازاد و میدیای سەربەخۆ

-سەنتەرەکانی توێژینەوەو ناوەندە کەلتورییەکان

-ناوەندە رۆشنبیریی و مەعریفییەکان

-سەنتەرە خۆبەخشەکان

هەندێک لە شارەزایانی بواری کۆمەڵی مەدەنی، دەستە و گروپە تەقلیدییەکانی وەک رێبازی سۆفیگەری و تەکیە و خانەقاکان و دیوەخانی پیاو ماقوڵانیش، دەخەنە چوارچێوەی دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی و رێکخراوەکانی. ئێمە لێرەدا پێویستە ئاماژە بە خاڵێکی گرنگ بکەین، خاڵێک هۆکاری بە خێرایی دامەزراندنی ئەو هەمو دەزگا جیاواز جیاوازانەی کۆمەڵی مەدەنیمان بۆ رووندەکاتەوە. ئەو خاڵەش بریتییە لە زیادبوونی هوشیاری سیاسی و فەرهەنگی هاوڵاتیان بەوەی دەوڵەت و دامودەزگاکانی، هەروەها پارتە سیاسییەکان، ناتوانن خواست و ئامانج و غایەتەکانی هاوڵاتیان بەدیبێنن. جگە لەوە ناتوانن روبەڕووی ئەو بارودۆخە ئابورییە بوەستنەوە کە لە ئەنجامی دیاردەی جیهانگیرییەوە هاتووەتە ئارا. ئەمە سەرەڕای ئەوەی دیاردەی جیهانگیری بۆ خۆی، چەندین کێشەی ئابوری و کۆمەڵایەتی و تەنانەت فەرهەنگی هەمەجۆری لەگەڵ خۆیدا هێناوەو خەڵکی بەدەستییەوە گیرۆدە بوون. لێرەوە هاوڵاتیان بۆ بەدەمەوەچونی ئەو بارودۆخە و خۆگونجانیان لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی جیهانگیری، پەنا دەبەن بۆ دروستکردنی دەزگاو رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و بزاوتە کۆمەڵایەتییە تایبەتەکان، یان لە دەزگاو رێکخراو و بزاوتە کۆمەڵایەتییە گشتییەکاندا دەبنە ئەندام.

لە دەرئەنجانی ئەوەی لە لاپەڕەکانی پێشودا، سەبارەت بە کۆمەڵگای مەدەنی خرایە ڕوو، هەروەها لە ئەنجامی ئەو گۆڕانکارییانەی جیهانی دەرەوەو ناوەوەی وڵاتانی گرتووەتەوە، بەتایبەت لە پای گۆڕانکارییەکانی ناوخۆ لە کایەی سیاسەت و ئابوری و کۆمەڵایەتی و پەیوەندیکردن و مێدیا...هتد، دەکرێت بڵێین ئێمە لەبەردەم دوو جۆر لە کۆمەڵی مەدەنی-ین:

-کۆمەڵی مەدەنی میللی

-کۆمەڵی مەدەنی دەستەبژێر- نوخبەوی

دەسەڵاتداران و فەرمانڕەوایان، دەیانەوێت کۆمەڵی مەدەنی لە چوارچێوەی دەستەبژێردا بمێنێتەوەو کاریان جوانکردنی روخساری دەسەڵات و بەسوک تەماشاکردنی کێشە و قەیرانەکان بێت کە لە ئەنجامی خراپی و گەندەڵی دەسەڵاتداران و حوکمڕانییان هاتووەتەئارا. لە دیدو تێڕوانینی دەسەڵاتدارانەوە، رۆڵی ئەم جۆرە لە دەزگاکانی کۆمەڵی مەدەنی، تەنها بریتییە لە پێشکەشکردنی چاودێری و خزمەتگوزاری بۆ هەژاران و بێنەوایان، پێشکەشکردنی پێداویستی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بۆ ئەو چین و توێژە کۆمەڵایەتیانەی لە دۆخێکی هەژاری سەخت و دژواردان. بێ ئەوەی ئەو پێشکەشکردنانە ببێتە هۆکاری گۆڕینی بارودۆخەکە، بگرە سەرلەنوێ بارودۆخەکە بە هەمان هەژاری و بێکاریی و نایەکسانی و نادادپەروەرییەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە.

لێرەوە کۆمەڵگای مەدەنی دەستەبژێر، نابنە شوێنی ترس و بێزارکردنی دەستەی فەرمانڕەواو دەسەڵاتداران و هیچ رۆڵێکیش بۆ گۆڕانکاریی لە بارودۆخەکە نابینن. ئەوان لە پێشکەشکردنی ئەو خزمەتگوزاریانەدا، هیچ هەنگاوێکی جدیی و گرنگ بۆ چارەسەرکردنی بارودۆخەکە و هیچ چالاکییەکی گرنگ بۆ بەدیموکراسی کردنی کۆمەڵگا ناگرنەبەر. ئەو جۆرە لە کۆمەڵگای مەدەنی، نابنە شوێنێک بۆ بەرگریکردن لە مافی هاوڵاتیان و فرەیی سیاسی و بیروڕای جیاوازو بەدیهێنانی جۆرێک لە عەدالەتی کۆمەڵایەتی و یەکسانی. هەوڵی جدیی بۆ گۆڕانی بارودۆخەکە ناخەنەگەڕو زیاتر مەیلیان بەلای دەسەڵاتداران و مانەوەی سیستمە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییە باوەکەیە وەک خۆی و هیچ مەیلێکی ئەوتۆیان بۆ جێبەجێکردن و پیادەکردنی بنەماکانی دیموکراسی و هۆشیارکردنەوەی هاوڵاتیان نییە.

بە پێچەوانەی ئەو جۆرە لە کۆمەڵی مەدەنی، جۆرەکەی دیکە، واتە کۆمەڵی مەدەنی میللی، دەخوازن و هەوڵدەدەن رۆڵێکی گرنگ لە گۆڕانکاریی و باشترکردنی بارودۆخەکەدا بگێڕن و بەشداربن لە وەرچەرخانە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگادا. دەخوازن وەک کۆمەڵێ دەزگا و بەشێوەیەکی دەستەجەمی، بەشداربن لە داڕشتنی سیاسەتی گشتی وڵاتدا و فشارکردن بۆ باشترکردنی سیاسەتی پیادەکراو، بەو جۆرەی لە بەرژەوەندی کۆی هاوڵاتیانی وڵاتدا بێت، نەک تەنها بەرژەوەندی گروپێک یان توێژێکی دیاریکراوی حیزبی لەبەرچاو بگرێت. بێگومان بەشداریکردنیان بەو شێوەیە، پاڵپشتێکی گرنگ و فاکتەرێکی بەهێزە بۆ بە دیموکراسی کردنی کۆمەڵگا.

لێرەدا دەتوانین بڵێین، هەمو ئەوەی لە دەزگاو رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنییەوە دەردەچێت، دەبێت بەئاراستەی چاککردنی ژیانی خەڵکی بێت، مافەکانیان بپارێزێت، بە ئەرکەکانیان ئاشنایان بکات، ئاشنایان بکات بە پرنسیپەکانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و پارێزگاری لە کەرامەتیان بکات، لەنێوانیاندا بەها باڵاکان بڵاوبکاتەوە. دروست ئا لێرەوە، ئامانجی ئەم دەزگایانە، ئامانجگەلێکی مرۆییەو لە پێناو بەرژەوەندی خەڵکیدا کاردەکەن، نەک بە پێچەوانەکەی. بەڵام لە هەندێ حاڵەتی دەگمەن و زۆر کەمدا، ئەم دەزگایانە دەبنە بەڵا بەسەر هاوڵاتیانەوە، ئەوەش لەو حاڵەتانەدایە کە ئەم دەزگایانە، هەڵدەسن بە فرۆشتنی ئەو پرنسیپانەی لەسەری دامەزرابوون، بە لایەنێکی دیاریکراو، بە پارەیەکی کەم و بێنرخ. یەکێک لە ئەرکە گرنگ و سەرەکییەکانی کۆمەڵی مەدەنی، گواستنەوەی خەم و ئازاری هاوڵاتیانە بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان، لە پێناو چارەسەرکردنی ئەو خەم و ئازارانە و چاوخشاندنەوە بە هەندێک لەو بڕیارانەی هۆکاری دروستبوونی ئەو خەم و ئازارانەن.

جگە لەوە کۆمەڵی مەدەنی لەسەریەتی بەرگری لەو چین و توێژانە بکات کە لە کۆمەڵگادا کەمینەن و رووبەڕووی چەوساندنەوەو سوکایەتی پێکردن دەبنەوە. دەبێت چاودێری مافەکانی مرۆڤ بکات و بەدواداچوون بۆ هەر پێشێلکارییەک بکات کە بەرامبەر بەو مافانە دەکرێت. لە هەر شوێنێکی وڵاتدا، هەستی بە پێشێلکردنی ئەو مافانە کرد، بێ ترس و سڵەمینەوە دەنگ بەرز بکاتەوەو پێشێلکارییەکان تۆمار بکات و پاشان لە مێدیاکاندا- بینراو و بیستراو- بڵاویانبکاتەوە. سەرەڕای هەمو ئەو ئەرکانەی سەرەوە، کۆمەڵی مەدەنی لەسەریەتی، ماوە ماوە، هەڵمەتی بڵاوکردنەوەی بەها سەرەکی و بنەڕەتییەکان ئەنجامبدات، بە تایبەت ئەو بەهایانەی بەلای هاوڵاتیانەوە گرنگ و بایەخدارن و کەرامەتیان دەپارێزێت و ئاشنایان دەکات بە دیارترین ماف و ئەرکەکانیان.

لەوەی خراپەڕوو، ئەو رۆڵە گەورەیە دەبینین کە کەوتووەتە سەر شانی کۆمەڵی مەدەنی و سەرجەمیان لە بەرژەوەندی خەڵکانی جۆراو جۆردایە، بەشێوەیەک کەرامەتی مرۆڤانەیان پارێزراوبێت و ژیانێکی خۆش و هێمن و سەلامەت بژین. بەڵام کۆمەڵی مەدەنی ناتوانێت هیچ ئەرکێک لەو ئەرکانەی جێبەجێ بکات، ئەگەر حکومەت، کەشوهەوایەکی لەبارو گونجاوی بۆ بەرقەرار نەکات، چونکە بنچینەی سەرەکی گەشەکردن و پێشکەوتن، حکومەتە نەک هیچ لایەنێکی دی.

سەرچاوە

١-کتێبی رێبەری کۆمەڵی مەدەنی، نووسینی دانا سەعید سۆفی، لەبڵاوکراوەکانی رێکخراوی ئینستتیوتی ریفۆرم بۆ گەشەپێدان- هەولێر ٢٠١٦.

٢- کتێبی روئیای کۆمەڵی مەدەنی، بۆ قەیران و پرسە ستراتیژییەکانی هەرێمی کوردستان، لە بڵاوکراوەکانی رێکخراوی ئینستتیوتی ریفۆرم بۆ گەشەپێدان- هەولێر ٢٠١٦.

٣-https://ar.wikipedia.org

٤- mawdoo3.com

٥-http://www.gathering4syria.net

٦-http://www.marefa.org


 

ماڵپەڕی سەکۆ

سەکۆیەک بۆ هەمووان

سەکۆیەک بۆ بەرپرسیارێتی

 

69 پرسیار

3 وەڵام

7,373 بەکارهێنەر

مەرجەکانی بەشداریکردن لەم سەکۆیە

هەموو کەسێک مافی بەشداریکردنی هەیە لەم سەکۆیە بەمەرجێک کە:

١. خۆی تۆمار بکات لە بژاردەی “چوونە ژوورەوە”

٢. ئەو پرسیارانەی کە ئاڕاستەی پەرلەمانتاران دەکرێ، پێویستە دوور بێ لە ناوزڕاندن و هێرش بۆ سەر کەسایەتی پەرلەمانتاران.

٣. بەهەمان شێوە وەڵامی پەرلەمانتاران پێویستە دوور بێ لە هەڵچوون.

٤. پرسیارەکان، بەهەمان شێوە وەڵامەکانیش، پێویستە بابەتیانە بن، واتە لەچوارچێوەی کاری پەرلەمان و پەرلەمانتاری بن.

٥. هەموو پرسیار و وەڵامێک بە فیلتەری شیاندا تێدەپەڕێت، بۆ ئەوەی خۆمان بەدوور بگرین لە گفتوگۆی بێهودەو، بۆ ئەوەی لە ئامانجەکانی ئەم سەکۆیە لانەدەین.

 

سوپاس بۆ هاوکاری هاوڵاتیان و پەرلەمانتاران بۆ فراوانکردنی ئەم سەکۆیەو پانتایی گفتوگۆی دیموکراسیانە، هەروەها بۆ بەرفراوانکردنی فەزای بەشداری گشتی.

 

 

 

 

 

 

 

...